Nahima Lanjri getuigt over haar eerste OVSE-Missie
Zaterdag 6 februari 2010
Mijn allereerste keer…
Het is mijn eerste keer. Mijn eerste keer dat ik in Oekraïne ben en ook mijn eerste keer dat ik verkiezingswaarnemer ben. Morgen, zondag 7 februari, belooft een spannende dag te worden. Niet alleen voor de twee presidentskandidaten, Julia Timosjenko en Viktor Janoekovitsj die morgen naar de tweede en beslissende ronde van de verkiezingen gaan, maar ook voor mij.
Ik ben namelijk ingegaan op de vraag van de OVSE om Belgisch waarnemer te zijn bij deze verkiezingen, net zoals een zestigtal parlementsleden uit de andere landen die lid zijn van OVSE.
De OVSE (Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa) is de opvolger van de in 1973 opgerichte Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa. Met zijn 55 leden is de OVSE de grootste veiligheidsorganisatie in de wereld.
Ze werd vooral bekend met de Helsinki-akkoorden van 1975 met als doel de relaties tussen de landen te verbeteren en de samenwerking op militair, economisch en humanitair gebied te bevorderen.
Na de val van de Berlijnse Muur drong een actualisering van de doelstellingen zich op. Vandaag de dag ligt de klemtoon vooral op wapenbeheersing, preventieve diplomatie, veiligheidsopbouwende maatregelen, promotie van mensenrechten, democratisering, toezicht op verkiezingen en waarborgen van economische veiligheid en veiligheid van het leefmilieu.
Maar er zijn hier in Oekraïne nog organisaties die de verkiezingen waarnemen, onder meer het Europees Parlement, de NAVO en de Raad van Europa. Senator Paul Wille, de andere Belgische waarnemer, is gestuurd vanuit de Raad van Europa.
Waarom ik mijn tijd aan deze opdracht besteed?
Democratische, transparante verkiezingen zijn van cruciaal belang voor elke democratie die naam waard. Als parlementslid belichaam ik dit een stukje mee in eigen land, als OVSE-waarnemer kan ik hierover nu waken in Oekraïne. Tegelijkertijd kan ik garanderen dat de stem van de kiezers ten volle gerespecteerd wordt. Vooral in landen die nog geen lange democratische parlementaire democratie kennen, is het nut van waarnemers groot. En dat is ook het geval met Oekraïne, dat nog maar sinds ’91, na de val van de Sovjet-Unie, zijn onafhankelijkheid uitriep.
Mijn opdracht: horen, zien en zwijgen
De taak van waarnemers is vaststellen of de verkiezingen verlopen volgens de kieswetgeving van het land zelf en volgens de internationale rechtsregels inzake democratische en transparante verkiezingen. Onze aanwezigheid is niet alleen een waarborg hiervoor maar ook een drukkingsmiddel tegen mogelijke verkiezingsfraude.
We mogen als waarnemers niet tussenkomen tijdens het kiesproces, ook al zouden we zaken zien die niet stroken met de wet en de gangbare praktijken. We moeten horen, zien en zwijgen. Oftewel: vaststellen, noteren en rapporteren. Nagaan dus of alles verloopt volgens de Oekraïense kieswet. Er is heel wat te doen geweest over die wet. Vooral het feit dat die nog vlak voor de verkiezingen en zelfs tijdens de verkiezingen, nl. tussen de eerste en tweede ronde, is gewijzigd.
- Viktor Janoekovitsj
De ontgoocheling is groot
In de eerste verkiezingsronde op 17 januari werd de zittende president Joetjsenko verslagen. Hij behaalde slechts 5,45 % van de stemmen. Niet geheel onverwacht want na vijf jaar Oranjeproject is de ontgoocheling groot omdat de huidige president Joetjsenko én premier Timosjenko er niet in geslaagd zijn om de beloftes van de oranjerevolutie te realiseren. De corruptie in het land blijft welig tieren, de werkloosheid blijft bijzonder hoog en de financiële en economische crisis hebben veel zwaarder dan elders in de regio toegeslagen. De vele ruzies tussen president en regeringen in Oekraïne de afgelopen jaren hebben de bevolking ontmoedigd. De discussie over de gasbetalingen aan Rusland hebben volgens veel mensen het vertrouwen in het land geschaad. Het geloof in het Westen heeft een serieuze knauw bij de bevolking gekregen want de keuze voor NAVO, EU en zelfs Georgië hebben niets opgebracht. De vraag voor een lidmaatschap van de EU is bijgevolg geen verkiezingsthema meer. Bij de eerste ronde waren de uitgesproken verkiezingsthema’s economie, werkgelegenheid, pensioenen, het leger en de strijd tegen de corruptie.
- Julia Timosjenko
Een bitse strijd tussen Timosjenko en Janoekovitsj
De twee overgebleven kandidaten voor de tweede en beslissende ronde van morgen met name zittende premier Timosjenko (25,02%) en oppositiekandidaat Janoekovitsj (35,33%) zijn beide pro-Russisch. Voor de premier is dit eerder opvallend aangezien zij de afgelopen jaren alles in het werk stelde om Oekraïne uit de invloedssfeer van Moskou te halen. Zij trachtte juist Oekraïne op weg te helpen naar een integratie met Europa. Maar het grote succes van de Russisch georiënteerde Janoekovitsj in de polls dwingt haar het geweer van schouder te veranderen.
Gisteren hadden we een ontmoeting met de vertegenwoordigers van de beide kandidaten. Wat mij opviel is dat er toch een bitse strijd heerst tussen beide kampen. Er wordt niet zuinig omgesprongen met verwijten ten aanzien van het andere kamp.
Zo was Yulia Timosjenko niet te spreken over de recente wijzigingen van de kieswet. Door die wijziging is het niet meer nodig dat minstens twee derde van de leden van het kiesbureau (in totaal 16 leden, elke kandidaat duidt er 8 aan) aanwezig zijn om het kiesbureau te openen of open te houden. Terwijl haar rivaal Janoekovitsj beweert dat deze wijziging wel echt noodzakelijk was omdat in de eerste ronde misbruik gemaakt werd van deze vereiste meerderheid. Volgens hem zouden tijdens de eerste ronde in regio’s waar hij sterk stond haar mensen niet zijn komen opdagen, waardoor er geen tweederde meerderheid was en de verkiezingsresultaten dus niet aanvaard werden.
Ander punt van discussie is de afwezigheid van een echt televisiedebat met beide kandidaten op de nationale zender. De kieswet voorziet een televisiedebat van 100 minuten. Janoekovitsj heeft dit afgewezen, waardoor Timosjenko de volle 100 minuten zendtijd voor haar alleen nam. Het werd een debat zonder tegenstander, zelfs zonder kritische journalist die vragen stelde. Ongelooflijk toch! De campagneleider van Janoekovitsj vertelde ons gisteren dat hij niet wenste deel te nemen aan het televisieduel omdat hij voordurend door Timosjenko door het slijk is gehaald. Zo bv. noemde zij hem een “marionet” van de grootindustrie uit het Oost-Oekraïense steenkool- en staalgebied. In de stad Charkov – zo meldden de media - zei presidentskandidaat Janoekovitsj over zijn rivale dan weer dat “een vrouw in de keuken thuishoort”.
Zondag 7 februari 2010
Verloop van een lange verkiezingsdag
Zondag 7 februari was een lange, boeiende dag. Ik moest vroeg uit de veren, want werd samen met mijn Zweedse collega Margareta Cederfelt al om kwart over zes opgepikt aan het hotel. Een uurtje later - het was nog heel donker buiten - kwamen we samen met onze tolk aan op de eerste post, een verkiezingskantoortje in een klein gehuchtje ten westen van Kiev. Daar konden we de voorbereidingen voor de opening van het kiesbureau meemaken. Wat mij dadelijk opviel, was de talrijke aanwezigheid van vrouwen in het kantoor: 14 van de 16 leden. Ook later op de dag stelde ik in de andere kiesbureaus hetzelfde vast. De leden in de kiesbureaus werden aangeduid door de beide presidentskandidaten: acht door de partij van Janoekovitsj en acht door de partij van Timosjenko. Zijn vrouwen hier dan politiek actiever? Werken ze harder of is het omdat men meer vertrouwen heeft in vrouwen? Een van de dames met wie ik praatte, vertelde me dat er meer vrouwen zitten in de partijen. Of is het een mooie bijverdienste? Later op de dag vernam ik dat de voorzitter van een kiesbureau zo’n 150 dollar betaald krijgt door de partij, de andere leden ontvangen de helft.
De voorbereidingen in het kiesbureau verliepen volgens het boekje: stembiljetten werden uit de verzegelde kluis gehaald, het verkiezingsreglement werd voorgelezen, er mocht geen campagnemateriaal zijn binnen of buiten, de verkiezingshokjes waren in orde….
Om acht uur gingen de deuren open. De eerste kiezer was een oud vrouwtje met gummilaarsjes en warme sjaal over het hoofd. Ze had haar paspoort niet bij en toch kreeg ze een stembriefje. De voorzitter besloot te bellen naar het hoofdkantoor. Intussen dropte de vrouw haar briefje in de doorzichtige, verzegelde kiesbox. Net op het moment dat de voorzitter aankondigde dat ze niet mocht stemmen. De man werd zenuwachtig, kwam mij vragen of ik dat gefilmd had… Er werden duidelijke instructies gegeven: niemand mocht nog zonder paspoort stemmen.
Om half negen verlieten we ons eerste kantoor. In totaal bezochten we er tien, allemaal op het platteland. Onze eerste indrukken waren over het algemeen zeer positief. Zeker voor een land dat nog maar een zeer prille democratie kent, kan je stellen dat zij al heel goed gevorderd zijn in het organiseren van de verkiezingen.
Om kwart voor acht ’s avonds kwamen we toe op ons laatste kieskantoor en konden we de afronding van de verkiezingsdag meemaken. Om 20 uur gingen de deuren onherroepelijk dicht. Niemand mocht nog buiten zolang de telling niet was afgesloten. Al onmiddellijk na de sluiting was er geroezemoes en werden sms-jes voorgelezen. Janoekovitsj zou volgens de exit-polls 15 % voorsprong hebben. Na enkele uren tellen en soms hertellen werd de uitslag van ons kleine kiesbureautje duidelijk: 6 ongeldige stemmen, 44 onthoudingen, 581 stemmen voor Timosjenko en 162 stemmen voor Janoekovitsj. Geen verwonderlijke uitslag want we zaten in een gebied waar Timosjenko sterk staat.
Om kwart over elf was de doos met stembiljetten verzegeld en mochten we de wagen van de voorzitter en secretaris volgen richting kiesbureau van het district. Iets over middernacht kwamen we er toe. Er waren lange wachttijden. We lieten de verzegelde doos over aan het toezicht van onze collega-waarnemers en keerden terug naar het hotel.
Om half twee ’s morgens overliep ik samen met Margareta de verslagen van elk kiesbureau, dropten we die in de daartoe voorziene doos en konden we eindelijk ons bed in. Voor enkele uurtjes maar want maandagochtend om acht uur hadden we een debriefing met de andere waarnemers.
‘Free and fair’
De Oekraïense presidentsverkiezingen verliepen over het algemeen goed tot zeer goed:
- men opende en sloot de kiesbureaus op tijd;
- het nodige materiaal was aanwezig en verzegeld;
- alle leden van het kiesbureau kwamen opdagen waardoor de verkiezingen geldig konden doorgaan;
- de procedures waren vrij goed gekend;
- de leden van het bureau waren goed gevormd;
- we werden overal binnengelaten en kregen de kans om toe te kijken.
Geheel feilloos verliepen de verkiezingen niet maar de onregelmatigheden waren echt wel vrij beperkt (2% van de gevallen, afgaand op de verslagen van alle waarnemers):
- in sommige kieskantoren liet men iemand toe die zijn paspoort niet bij had (maar wel geregistreerd stond);
- hier en daar zagen we, weliswaar beperkte, handgeschreven kiezerslijsten;
- soms stonden een aantal leden van het kiesbureaus in de hal i.p.v. in het bureau zelf. Probeerden ze mensen te beïnvloeden?
Onze conclusie: deze verkiezingen verliepen ‘free and fair’. De opmerkingen over zaken die toch misliepen of beter kunnen zullen in een rapport met aanbevelingen komen en overgemaakt worden aan de Oekraïense regering. Om het bij volgende verkiezingen nog beter te doen.
Janoekovitsj wint
Intussen zijn zowat 80% van de stemmen geteld en komt Janoekovitsj met een klein verschil als winnaar uit de bus.
Politiek kan hard zijn, zeker als je maar nipt verliest. Maar je moet kunnen accepteren dat je verloren hebt. Of Timosjenko dit ook zal doen, valt zwaar te betwijfelen. Nog tijdens de verkiezingen liet ze weten dat ze de resultaten zou betwisten, onder meer omdat de kieswet tijdens de verkiezingen gewijzigd werd. Ze zei dat er bij verlies een nog grotere opstand zou komen dan tijdens de Oranjerevolutie. Toen ik aan onze tolk, een jongeman van 24, vroeg of hij dit mogelijk achtte, antwoordde hij laconiek: alleen als ze mensen betaalt, zullen die voor haar betogen. Hij is samen met heel wat voornamelijk jonge Oekraïners zwaar ontgoocheld in beide kandidaten: ‘Timosjenko en Janoekovitsj zijn beiden sociaal-democraten. Ze hebben enkel een ander imago. Zij een zacht, vriendelijk imago; hij een nors, law-and-order imago. De ene keer zijn het de beste vrienden en zitten ze in dezelfde coalitie, de andere keer zijn het de ergste vijanden en maken ze elkaar af.’
Timosjenko en de in de eerste ronde verslagen oud-president Joetsjenko zitten allebei in dezelfde politieke familie, de EVP. En laat het nu net hij zijn die zijn kiezers (iets meer dan 5 %) heeft opgeroepen om niet te stemmen voor één van beide partijen. Als hij dat niet had gedaan, dan hadden we in Oekraïne wellicht de eerste vrouwelijke president gehad. Maar de kiezer – hier in Oekraïne zijn dat er ruim 36 miljoen – heeft altijd het laatste woord: Janoekovitsj wint.
Herbekijk ook het VRT-tvjournaal van 7 februari.
Nahima Lanjri
OVSE-waarnemer
CD&V-senator
